Toelichting

Deze antwoorden zijn op 8-1-2016 gepubliceerd. Staat het antwoord dat u zoekt er niet bij, stuur dan een email: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

We antwoorden u dan persoonlijk.

De Sauna in het kort

(bron: www.sauna.fi)

De sauna is al heel oud. Reeds in de oudheid waren stoombaden zeer populair. Veel volkeren kenden wel één of andere vorm van sauna. In Finland bestaat hij al 2000 jaar. De sauna veranderde in de loop der tijden. In het begin was het waarschijnlijk niet meer dan een gat in een heuvelflank. Vandaag de dag is het meestal een hutje aan een meer. Maar zelfs in appartementen worden sauna's ingericht. De muren, het plafond en de vloer zijn van hout. In een soort kom worden natuurstenen gelegd. Die kom wordt verhit, soms met gas maar meestal elektrisch. Zo wordt dus de sauna verwarmd.

Voor je de sauna binnengaat, moet je een douche nemen. In de sauna is het 60 tot 90°C. Het lijkt nog heter te worden wanneer er water op de stenen gegoten wordt. Daardoor voel je je de eerste minuten als een kreeft die in een pan wordt gestopt. Door de vochtige hitte begin je te zweten. Om de bloedsomloop te versnellen, slaan vele mensen zich zacht met berkentwijgjes. Na ongeveer 10 minuten verlaat men de sauna. Na nog een korte douche gaat iedereen naar buiten. Hoewel het erg koud is, is er niemand die bibbert. De moedigste rollen zich in de sneeuw of ze nemen een dik in het meer. Daarna kleedt iedereen zich weer aan. Na zo'n saunabeurt voel je je weer in topvorm.

In 1990 telde Finland 1.500.000 sauna's voor 4.900.000 inwoners. Dit is dus per 3.2666 inwoners een sauna. Dit is waarschijnlijk een wereldrecord! Zelfs wanneer ze op reis gaan, willen de Finnen hun sauna niet missen. De soldaten die een opdracht vervullen voor de verenigde naties bouwen een sauna in elke basis waar ze verblijven. Zelfs schepen hebben een sauna en men denkt erover treinen ermee uit te rusten...

De Finnen gaan minstens één of twee keer per week naar de sauna. Op het platteland bevallen vrouwen zelfs in de sauna. En ook de doden worden er in opgebaard.

Sommigen vinden een duik in het ijskoude water niet genoeg. Ze willen er nog een schepje bovenop doen. Er worden 2 gaten in het ijs gemaakt op 5à6 meter van elkaar. De waaghalzen moeten onder het ijs van het ene gat naar het andere zwemmen. De kans dat ze het niet halen is zeer groot. De meeste Finnen zijn het erover eens dat dit "spel" helemaal niet bij de sauna hoort en dat je moet gek zijn om het te doen.

Het ontstaan van de Finse sauna

Waarschijnlijk beschikken de Finnen al ca. 2000 jaar over de sauna, hoewel nog bestaande documenten waarin melding wordt gemaakt van de sauna hoogstens 1000 jaar oud zijn.

De grondsauna

Grondsauna in Karelië, begin 20e eeuw (Samuli Paulaharju)

De eerste sauna's waren waarschijnlijk slechts uitgegraven kuilen in de helling van een heuvel. Deze werden voornamelijk gebruikt als onderdak tijdens de wintermaanden. Voor warmte werden in een kuil stenen opgewarmd totdat ze gloeiend heet waren. Daarna werd er water over de stenen gegooid om stoom te creëren waardoor er meer warmte werd afgegeven. De temperatuur liep zo hoog op dat de mensen hun kleren konden uitrekken. In Finland zijn nog een aantal van deze "holsaunas" te vinden. Het woord sauna is een oud Fins woord waarvan de precieze betekenis niet geheel duidelijk is. Verwacht wordt dat de oorspronkelijke betekenis schuilt in het type onderdak zoals boven wordt omschreven.

De eerste sauna's werden voornamelijk gebruikt voor onderdak, en daarnaast voor het nemen van een bad. Gebouwen die als sauna en als huis in gebruik waren, werden tot in de late 19e eeuw in Finland aangetroffen. Behalve dit allereerste type sauna is de saunaruimte normaliter altijd gescheiden van de woonruimte. Dit werd al beschreven in documenten uit de 12de eeuw.

Moderne grondsauna
De meer geavanceerde grond- of holsauna had een dak dat werd ondersteund door boomstammen en een deur opgehangen aan scharnieren. Dit type sauna wordt nog steeds gebruikt in Finland. Sommige Finnen vinden de grondsauna nog steeds zo goed, dat er zelfs nieuwe worden gebouwd.

Rooksauna
Het standaard type sauna dat al sinds jaar en dag bestaat is de rechthoekige ruimte gemaakt van boomstammen. In deze ruimte staat op een plateau een open kachel met stenen. Dit is de originele "savusauna" (rooksauna), door veel Finnen beschouwd als ongeëvenaard. Als de stenen in de kachel worden verwarmd, cirkelt de rook van het brandende hout door de ruimte. De rook verdwijnt uiteindelijk via een gat in het dak of via de deur die op een kier wordt gezet. De rook maakt de ruimte zwart waardoor het noodzakelijk is dat de grond en de banken worden gewassen voordat men erop gaat zitten. Tevens laat de rook een prettige aroma achter. Let wel, de roet is niet vies en heeft zelfs een reinigende werking

Nieuwer type rooksauna met omhulsel van baksteen
Sauna met schoorsteen
Tot het begin van de 20ste eeuw was de rooksauna de enige sauna die er was. Ondanks de prettige aroma en de zachte löyly heeft het een aantal nadelen: het opwarmen duurt enige tijd, de banken en vloer moeten elke keer schoon worden gemaakt en er bestaat een reële kans op brand.Ongeveer 100 jaar geleden werd er een ander type kachel ontwikkeld die de rooksauna begon te overtreffen: de stenen van de sauna werden bedekt met een metalen top in de vorm van een kegel. Deze metalen constructie werd vastgemaakt aan een schoorsteen waarlangs de rook werd afgevoerd. Een luik boven de schoorsteen kon open of dicht. Op die manier werd de temperatuur van de sauna beheerst. Ook werd het luik gebruikt om water op de stenen te kunnen gooien. Het opwarmen van een rooksauna duurde 3-4 uur. Daarna moest de sauna nog een paar uur neerslaan voordat het echte baden kon beginnen. Met de schoorsteensauna kon men vrijwel direct na het doven van het vuur de sauna betreden. Dan werd de schoorsteen afgesloten met een metalen paat om er voor te zorgen dat er geen hete lucht via schoorsteen ontsnapte.

Sauna-kachel met schoorsteen
Dit nieuwe type sauna verspreidde zich snel en in de jaren vijftig bestond de helft van alle saunas in Finland uit dit type. In het oosten en het noorden van het land bleven de rooksauna's langer bestaan. In veel plaatsen werden de nieuwere sauna's naast de bestaande rooksauna's gebouwd. Aangezien het opwarmen en onderhouden van de schoorsteensaunas veel makkelijker is, werden de rooksaunas niet meer gebruikt. Zij rotten weg en werden neergehaald.  Een andere factor ten gunste van de schoorsteensauna was de industrialisatie en verstedelijking van het land. Op het platteland had elk huis een sauna, maar in de stad moest men openbare sauna's gebruiken. De kachels hiervan hadden schoorstenen (om duidelijke redenen) en men was aan dit type sauna gewend geraakt.In de jaren twintig en dertig van de 20e eeuw begonnen veel stedelingen hun eigen zomerhuisjes te bouwen op het platteland, normaliter aan een meer of aan de zee. Als eerste bouwde men de sauna. Nagenoeg allemaal waren ze van het nieuwe type en gewoonlijk werd een extra kamer toegevoegd waar men kon wonen tot een groter vakantiehuis gebouwd was.

Kachel voor continue warmte
In de rooksauna en schoorsteensauna gaan de vlammen van het vuur direct door de stenen. Het baden kan dus pas beginnen als de vlammen zijn gedoofd. In de jaren dertig werd nog een ander type sauna uitgevonden: ook met een schoorsteen maar ditmaal raakt het vuur de stenen niet direct. De stenen liggen in een metalen bak boven het vuur en worden opgewarmd via ijzeren elementen die zich tussen de stenen bevinden en de warmte verspreiden. Het vuur brandt continue, ook als de sauna wordt gebruikt. De intensiteit van het vuur bepaalt de temperatuur van de stenen en de sauna. Een sauna van dit type kan al 30 minuten na het aansteken van het vuur worden gebruikt. Aan de andere hand moet het vuur constant in de gaten worden gehouden en vinden veel mensen dat de kwaliteit van de löyly niet gelijk staat aan de löyly die men ervaart in een schoorsteensauna, laat staan een rooksauna. Echter, het praktische en gebruikersvriendelijke karakter van de nieuwe kachel heeft het tot de populairste houten sauna in Finland gemaakt.

Elektrische kachel
De elektrische kachel is de nieuwste uitvinding in de geschiedenis van de Finse sauna. Het werkt in principe op dezelfde manier als de houten sauna met continue warmte, maar in plaats van een brandend vuur worden elektrische weerstanden gebruikt om de stenen op te warmen. Het gebruikersgemak van de sauna heeft ertoe geleid dat dit type sauna het meest populair is geworden in Finland van alle soorten saunas. In veel locaties, zoals hotels en flatgebouwen, waar houten saunas taboe zijn, vormen de elektrische kachels de enige mogelijkheid voor het hebben van een sauna.

Een belangrijk element in elke sauna zijn de stenen en het opgieten van water. Hoe meer stenen, des te meer energie nodig is om deze te verhitten. De löyly is echter aangenamer. Sommige kachels hebben zelfs nauwelijks stenen. In de betere elektrische kachels zijn voldoende stenen zodat er water op kan worden gegoten zonder dat er kortsluiting ontstaat. In het algemeen worden elektrische kachels niet beschouwd als even goed als de hout gestookte kachels.

Andere soorten kachels
Bijna elke brandstof kan in een saunakachel worden gebruikt, zoals gas en olie. Dit is echter zeldzaam in Finland. Gas en vooral olie kunnen een afwijkende geur veroorzaken, hetgeen niet thuishoort in de sauna-atmosfeer.

Ontwikkeling van het sauna-gebouw
De oude rooksauna's hebben slechts één vertrek met kachel en verhoging (om op te zitten). Water werd weinig gebruikt en het lichaam werd gereinigd door zweten en de vihta of vasta (tak van een berk). Zeep bestond niet tot de 19e eeuw. Wassen en afkoelen gebeurde in een meer of rivier door water over het lichaam te gooien of in de winter door te rollen in de sneeuw. Als heet water werd gebruikt, werd dit in een houten vat verhit door er hete stenen in te doen.Men kwam licht gekleed naar de sauna. De kleren werden opgehangen aan spijkers buiten de sauna. Na de sauna werden de kleren weer aangetrokken. Het was echter praktischer om naakt de sauna te verlaten om goed af te koelen en naar gelang de behoefte geleidelijk aan kleren aan te trekken.
Met het verschijnen van zeep, werd het wassen van het lichaam belangrijker. Een vat met heet water werd aan de kachel vastgemaakt en het wassen gebeurde in de sauna. In de zomer maakt het niet veel uit, maar in de winter was buiten wassen niet echt aangenaam!
In openbare sauna's in de steden waren de hete en wasvertrekken gescheiden van elkaar. Met het verspreid raken van de schoorsteensauna kwam dit geleidelijk aan ook opzetten in privé-sauna's. Immers, jezelf wassen is lekkerder in een koele ruimte.
Het saunagebouw ontwikkelde zich ook in andere opzichten. Vanaf de jaren twintig hadden veel sauna's een veranda en een aparte kleedkamer. In het geval van een sauna als zomerhuisje, werden andere vertrekken, zoals keuken en slaapkamer vaak toegevoegd als geen ander gebouw beschikbaar was.
De muren en het plafond in elke Finse sauna zijn van hout. De vloer in de oude rooksauna was meestal van gewone aarde. De volgende fase was een vloer van planken en uiteindelijk vloeren met tegels op beton.